ગુજરાત
આ વર્ષે જેટલાં જાંબુ બજારમાં દેખાય છે તેટલાં અગાઉના વરસોમાં ક્યારેય જોયા નથી.વધારે કહીએ તો ટીમરુ, કરમદા, કાકડા, રાયણ જેવા અનેક ઉનાળુ ફળો મોટા ઝુમખાઓમાં અને વધારે પડતા આવ્યા એવું આપણ ને લાગે છે.
તમે બજારમાં પણ જાંબુઓનાં ઢગલા આ વર્ષે જોયા હશે જેટલા અગાઉ જોવામાં ન આવ્યા. જે ઝાડોને ગયા વર્ષે છૂટા છવાયા ફળ આવ્યા હતા, તે ઝાડો ફળોનાં ઝૂમખાંઓથી લચી પડ્યા છે.જાંબુ જેવા ફળો સડેલા ઓછા નીકળે છે.
આ નક્કી કશુક કુદરતમાં ચાલી રહ્યું છે?
આપણાં દાદા પરદાદા કુદરતના સંકેત ને ઓળખી જતા અને એટલું જ કહેતાં કે “જે ઉનાળામાં જાંબુનો/ ઉનાળુ ફળોનો આવો ઢગલો પડે, ઉનાળુ ફળો ઝુમખાઓમાં અને વધારે પડતા આવે તે વર્ષે દુષ્કાળ પડવાની શક્યતાઓ વધારે હોય છે”.
આપણા પૂર્વજોનું પરંપરાગત જ્ઞાન વનસ્પતિશાસ્ત્ર પ્રમાણે અને વૈજ્ઞાનિક સમજણ મુજબ એકદમ સાચું અને સચોટ છે.વિજ્ઞાનમાં આ રસપ્રદ અને એટલી જ ચોંકાવનારી પ્રક્રિયાને “માસ્ટિંગ” (Masting) અથવા “સ્ટ્રેસ ફ્રૂટિંગ” (Stress Fruiting) કહેવામાં આવે છે.
ઝાડો દ્વારા પોતાને ખતમ કરીને વધુમાં વધુ ફળ આપવાના આ છેલ્લા પ્રયાસને ક્યારેક “સુસાઇડ ફ્રૂટિંગ” (Suicide Fruiting) અથવા “બમ્પર ક્રોપ” પણ કહે છે. આ કુદરતની ચેતવણી શું છે અને આની પાછળનું વિજ્ઞાન શું કહે છે, તે આપણે સરળ ભાષામાં સમજીએ…
૧. “સર્વાઈવલ ઈન્સ્ટિંક્ટ” (અસ્તિત્વની લડાઈ)
આ પ્રકૃતિનો ‘જીન આગળ ચાલુ રાખવાનો’ (Survival of the Species) નિયમ છે. જ્યારે ઝાડને જમીનની નીચેથી પાણીની તંગી જણાવા લાગે છે અથવા હવામાનમાં મોટા ફેરફાર થવાના સંકેત મળે છે, ત્યારે ઝાડ “બચાવાત્મક મોડ” (Defense Mode) માં જતું રહે છે.
ઝાડને લાગે છે કે કદાચ આવતા સમયમાં આપણે જીવી શકીશું નહીં. એવા સમયે પોતાને બચાવવાને બદલે,પોતાની પ્રજાતિ પૃથ્વી પર ટકી રહે તે માટે ઝાડ પોતાની સંપૂર્ણ ઊર્જા ‘બીજ’ (ફળ) બનાવવા માટે વાપરે છે.
૨.નવા પાંદડા-ડાળીઓ પર પ્રતિબંધ
આવા વર્ષમાં ઝાડ નવી કૂંપળ ફૂટવી કે ડાળીઓ વધારવી સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે છે. કારણ કે નવા પાંદડાને જીવંત રાખવા માટે વધુ પાણી અને ખોરાક જોઈએ. ઝાડ એ ઊર્જા બચાવીને ફક્ત અને ફક્ત જાંબુનું ઉત્પાદન વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આના કારણે જ ગયા વર્ષે જે ઝાડોને છૂટાછવાયા ફળ હતાં, તે ઝાડો પણ આ વર્ષે ફળોથી લચી પડ્યાં છે.
૩.આપણા પૂર્વજોની ભવિષ્યવાણી અને વિજ્ઞાન (દુષ્કાળનો સંબંધ)
આપણા પૂર્વજોનું નિરીક્ષણ એકદમ સચોટ છે, કારણ કે વનસ્પતિ હવામાનના ફેરફારોને માણસ કરતાં ઘણી વહેલી અને સંવેદનશીલતાથી ઓળખી લે છે. જાંબુનું ઉદાહરણ એટલા માટે કે જાંબુનું મૂળ ‘સોટીમૂળ’ (Taproot) હોય છે, જે જમીનના એકદમ ઊંડા સ્તર સુધી જાય છે.
જ્યારે ભૂગર્ભજળનું સ્તર અત્યંત નીચે જતું રહે છે, ત્યારે જ આ મૂળોને તણાવ (Water Stress) અનુભવાય છે. આ પાણીનો તણાવ એટલે જ આવનારા દુષ્કાળ અથવા કડક ઉનાળાના સંકેત હોય છે. એટલે જ, જે વર્ષે ઉનાળામાં જાંબુનો આવો અભૂતપૂર્વ ઢગલો પડે, તે પ્રકૃતિનો ભવિષ્યના સૂકા સમયગાળાનો ઈશારો હોય છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો…
જાંબુનું ઝાડ આત્મહત્યા નથી કરતું, પણ પોતાનું બલિદાન આપીને પોતાની આવનારી પેઢીને (બીજને) જન્મ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોય છે. પ્રકૃતિનું આ ચક્ર આશ્ચર્યચકિત કરી દે તેવું છે. પૂર્વજોનું પેઢી દર પેઢીનું નિરીક્ષણ અને વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો અહીં એકદમ મેળ ખાતા લાગે છે.
આ વર્ષે જાંબુનો સ્વાદ જરૂર માણો, પણ પ્રકૃતિએ આપેલા આ ‘દુષ્કાળના’ સંકેતને ગંભીરતાથી જોઈને પાણી અને સંસાધનોનો ઉપયોગ સંભાળીને કરવાની જરૂર છે!આપણા પૂર્વજોને ફક્ત અક્ષરજ્ઞાન ન હોતું પણ આપણાં કરતા વધારે જ્ઞાની હતાં કુદરતના સંકેતને ઓળખનાર અને સમજનાર હતાં.
સંદર્ભ: by Damayanti Chaudhari (Digital Creator) Vyara